Veilig werken na lijkvinding: wat je moet beheersen
Risico’s, verantwoordelijkheden en de werkwijze die erbij hoort
Forensisch schoonmaken na lijkvinding is het reinigen en desinfecteren van een ruimte waar iemand is overleden en waar biologische besmetting aanwezig is of wordt vermoed. Het doel is de gezondheidsrisico’s terugbrengen tot een niveau waarop de ruimte weer veilig te gebruiken is.
Heeft iemand langere tijd in een ruimte gelegen, dan is die ruimte verontreinigd door ontbindingsprocessen en door vrijgekomen lichaamsvloeistoffen. Dat is een gezondheidsrisico voor iedereen die er binnenkomt of er werkt. Hoe de ruimte er achteraf uitziet, is het minst interessante deel van dit werk.
In één oogopslag
- Forensisch schoonmaken draait om risicobeheersing: microbiologische en chemische risico’s terugbrengen tot een niveau dat je kunt controleren.
- De grootste faalpunten in de praktijk zijn ontbrekende zonering, verkeerd gebruik van PBM, een onjuiste werkvolgorde en kruisbesmetting.
- Professioneel werken vraagt vaste protocollen, gecontroleerde afvalstromen, aantoonbare vakbekwaamheid en een overdracht die je kunt uitleggen.
- Dit artikel beschrijft de uitgangspunten en de werkwijze. Wie dit werk uitvoert, heeft scholing nodig om het veilig en verdedigbaar te doen.
- Overweeg je dit vak en weet je nog niet of het bij je past, lees dan crime scene cleaner worden.
Wat valt er onder forensisch schoonmaken?
Je komt dit werk tegen na uiteenlopende situaties:
- een natuurlijke dood
- een suïcide
- een geweldsincident
- een overlijden dat lange tijd onopgemerkt bleef
- een incident met grote hoeveelheden bloed of lichaamsvloeistoffen
Wat deze situaties gemeen hebben, is dat gewone schoonmaakmethoden er niet toe doen. Lijkvocht en andere biologische stoffen bevatten ziekteverwekkers. Die vervuiling trekt in materialen, hecht zich aan oppervlakken en verplaatst zich via de lucht, via je schoenen en via je materiaal. Je kunt een ruimte dus schoon achterlaten en tegelijk het probleem hebben verspreid.
Waar je mee te maken hebt
Na een overlijden kom je verschillende biologisch gevaarlijke stoffen tegen: bacteriën, virussen waaronder bloedoverdraagbare pathogenen, schimmels en afbraakmicro-organismen, endotoxinen en vluchtige organische verbindingen.
Hoe besmetting optreedt
- direct huidcontact
- een beschadiging in je huid
- je slijmvliezen
- het inademen van stofdeeltjes
- het inademen van bioaerosolen
- contact met besmette oppervlakken
- secundaire verspreiding via je schoeisel, je materiaal of textiel
Dat laatste punt wordt het vaakst onderschat. Een besmetting die je meeneemt op je zool of in je bus, komt terecht op de volgende plek waar je binnenloopt.
Je gaat er altijd van uit dat het besmet is
Bij het reinigen van een ruimte waar een overleden persoon is aangetroffen, ga je er standaard van uit dat de boel besmet is. Je weet doorgaans niet wat de bron is en welke ziekteverwekkers er aanwezig zijn. Dat uitgangspunt zorgt ervoor dat je altijd met de juiste beschermingsmaatregelen werkt.
Bewust risico’s nemen is spelen met de gezondheid van degene die het werk doet. Vaak is dat jijzelf.
Waar je verantwoordelijk voor bent
Schoonmaakwerk na lijkvinding raakt meerdere terreinen tegelijk: arbeidsveiligheid, de zorgplicht van de werkgever, aansprakelijkheid bij blootstelling, correcte afvalverwerking en wat je contractueel met je opdrachtgever hebt afgesproken.
Werk je met mensen, dan moet je kunnen laten zien dat zij zijn opgeleid voor werk met biologische agentia, dat er vaste werkprocedures zijn en dat die ook worden gevolgd. Daarnaast moet je kunnen onderbouwen dat persoonlijke beschermingsmiddelen juist zijn gebruikt, dat het werk controleerbaar is uitgevoerd en dat de ruimte verantwoord is vrijgegeven.
Dat is arbowetgeving, die wetgeving is er niet voor niets. Hoe het in jouw situatie precies uitpakt, is een vraag voor je arbodienst of je jurist.
Zonder gedegen scholing is de kans op kapitale fouten groot bij forensisch schoonmaken.
Het verschil met regulier schoonmaakwerk
| Reguliere schoonmaak | Forensisch schoonmaken na lijkvinding |
| Visuele vervuiling | Biologische contaminatie |
| Esthetisch doel | Risicoreductie |
| Standaard PBM | Volledige PBM-bescherming |
| Open werkomgeving | Gecontroleerde zones |
| Lage foutimpact | Hoge foutimpact |
Die laatste regel is waar het om draait. Een vlek die je bij regulier werk over het hoofd ziet, kost je een klacht. Een fout in dit werk kost je je gezondheid.
De werkwijze: van risicoanalyse tot oplevering
Professioneel forensisch schoonmaken verloopt volgens een vaste structuur. Die volgorde is er om te voorkomen dat je halverwege moet bedenken wat de volgende stap is.
1. Risico-inventarisatie
Je kijkt naar de aard van de vervuiling, hoe diep die is doorgedrongen, hoe ver die zich door de ruimte heeft verspreid, met welke materialen je te maken hebt en hoe de ventilatie en de luchtstromen lopen.
2. Zonering en afbakening
Je verdeelt de situatie in een schoon gebied, een werkgebied en een besmet gebied. Daarbij horen vaste looproutes en een gecontroleerde route voor je afval. Wie zich daar één keer niet aan houdt, heeft de zonering ongedaan gemaakt.
3. Persoonlijke bescherming
Ademhalingsbescherming, vloeistofdichte kleding, handschoenen en oogbescherming. Het aan- en uittrekken doe je gecontroleerd, want juist bij het uittrekken gaat het mis.
4. Verwijderen van besmet materiaal
Absorberende materialen, poreuze oppervlakken, textiel en vloerbedekking gaan eruit. Dat verpak en voer je veilig af.
5. Reiniging en desinfectie
Je reinigt op de juiste manier, met middelen die passen bij het type vervuiling en bij de ondergrond. Daarna desinfecteer je, met aandacht voor de contacttijd. Desinfecteren op een vuil oppervlak levert je een schoon geweten op en verder niets.
6. Controle en overdracht
Je doet een visuele inspectie en een geurinspectie, je verwijdert de geur waar dat nodig is, je beoordeelt het hygiënisch resultaat en je legt in een rapportage vast wat je hebt gedaan. Daarna geef je de ruimte vrij.
Wat dit werk mentaal van je vraagt
De mentale belasting van dit werk wordt vaak onderschat. Je staat in iemands huis, tussen iemands spullen, en je wordt geconfronteerd met de gevolgen van een overlijden. Daar moet je je werk kunnen doen zonder op gevoel of impuls te gaan handelen.
Dat vraagt dat je strikt volgens je protocollen en veiligheidsprocedures werkt, dat je voldoende afstand houdt tot de situatie, dat je taakgericht blijft en dat je je emoties tijdens het werk in de hand houdt.
Juist daarom helpt een vaste werkwijze meer dan je zou denken. Als je weet wat de volgende stap is, hoef je die niet te bedenken op een moment dat je hoofd ergens anders zit. Het geeft bovendien duidelijkheid over wie waarvoor verantwoordelijk is, en dat scheelt op de lange termijn in hoe lang mensen dit werk volhouden.
Wat je op internet voorbij ziet komen
Er circuleren beeldopnamen van mensen die dit werk doen. Ik heb ze bekeken, en daarin zie ik met enige regelmaat het volgende:
- een besmette ruimte binnenlopen zonder volledige bescherming
- reinigen voordat er is gezoneerd
- middelen gebruiken die voor dit type vervuiling niets doen
- afval dat zonder gecontroleerde verwerking wordt afgevoerd
- geen scheiding tussen het schone en het besmette werkgebied
Op de beelden is het achteraf schoon. Wat er in de lucht, in de vloer en op de handen van de uitvoerder is achtergebleven, film je niet.
Goed gegaan is iets anders dan goed gedaan
Werkwijzen zoals hierboven lijken op korte termijn zonder incident te verlopen. Dat zegt weinig. Blootstelling en kruisbesmetting merk je zelden op het moment zelf, en een deel van de risico’s stapelt zich op over jaren.
Goed gegaan is een uitkomst. Goed gedaan betekent dat je volgens de methode hebt gewerkt, met de juiste middelen, in de juiste volgorde en met aandacht. Dat kun je nagaan, uitleggen en herhalen. Wie op goed gedaan stuurt, krijgt goed gegaan er meestal gratis bij. Andersom werkt het niet.
Bouw je je veiligheid op het uitblijven van incidenten, dan bouw je op geluk. Geluk heb je nodig in het casino. In dit werk bouw je op de zekerheid van weten. Weten is kennis.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen forensisch schoonmaken en schoonmaken na lijkvinding?
Schoonmaken na lijkvinding beschrijft de situatie: het reinigen van een ruimte waar een overleden persoon is aangetroffen. Forensisch schoonmaken is de vakmatige benaming voor hoe je dat uitvoert, volgens vaste principes voor zonering, persoonlijke bescherming, werkvolgorde en overdracht. In de praktijk gaat het om hetzelfde type werk. Het verschil zit in de manier waarop het gebeurt.
Wanneer is desinfectie noodzakelijk en wanneer niet?
Desinfectie is geen standaard extra stap. Die volgt op een correcte reiniging en op een onderbouwde risico-inschatting. Pas je het verkeerd toe, op het verkeerde moment, met het verkeerde middel of op de verkeerde ondergrond, dan levert het je schijnveiligheid op.
Wat zijn de meest voorkomende faalpunten in de praktijk?
Ontbrekende zonering, verkeerd aan- en uittrekken van PBM, een onjuiste werkvolgorde, hergebruik van materiaal zonder beheersmaatregelen en het ontbreken van scheiding tussen het schone en het besmette werkgebied.
Wie kan dit werk verantwoord uitvoeren?
Professionals die aantoonbaar zijn opgeleid en die werken volgens vaste procedures voor PBM, zonering, afvalstromen en overdracht.
Waarom is incidentloos werken geen bewijs van veiligheid?
Omdat blootstelling en kruisbesmetting niet altijd direct merkbaar zijn en omdat risico’s zich kunnen opstapelen. Veiligheid baseer je op beheersmaatregelen. Het uitblijven van incidenten zegt vooral iets over je geluk tot nu toe.
Hoe laat je een opdrachtgever zien dat het goed is gedaan?
Met een vaste werkwijze, controlepunten, een overdracht en waar het past een rapportage die uitlegt wat je hebt gedaan, waarom je het zo hebt aangepakt en onder welke veiligheidscondities je hebt gewerkt.
Van kennis naar praktijk
De opleiding schoonmaken na lijkvinding is ontwikkeld om deze kennis direct toepasbaar te maken. Je oefent met risicoherkenning, afbakening en zonering, het correct gebruiken van PBM, een veilige werkvolgorde, professionele reiniging en desinfectie, de afronding met overdracht en professioneel handelen in een beladen situatie.
De opleiding is bedoeld voor professionele schoonmakers, calamiteitenteams, specialistische reinigingsbedrijven, zelfstandig ondernemers die zich willen specialiseren en leidinggevenden binnen uitvoerende teams.
Geschreven door Jaap Niezen, trainer bij Schoonmaakopleiding Nederland. Hij ontwikkelde de opleiding schoonmaken na lijkvinding in 2020 en 2021, op basis van jarenlange praktijkervaring met werken in een risicovolle omgeving en aanvullende scholing bij twee Amerikaanse bedrijven die gespecialiseerd zijn in schoonmaak na lijkvinding en biologische vervuiling.
